Kalkmortel of cementmortel: welke voeg past bij je oude muur?

Bij een oude, zachte bakstenen muur past kalkmortel of een andere zachte mortel meestal beter dan harde cementmortel. De voeg hoort zwakker te zijn dan de steen, want anders neemt de steen de spanning op en springt hij kapot.

Een muur die er al generaties staat, is in een bepaald evenwicht geraakt: steen, voeg en vocht werken samen. De verkeerde mortel verstoort dat, soms pas na een paar winters. Daarom is deze keuze belangrijker dan ze op het eerste gezicht lijkt.

Waarom de voeg zachter hoort te zijn

Metselwerk beweegt. Het zet uit in de zon, krimpt in de kou en neemt water op bij regen. In een goede muur vangt de voeg die beweging op. De voeg is daarmee het onderdeel dat slijt, en dat is precies de bedoeling: een voeg kun je vervangen, een historische steen niet zo makkelijk.

Vocht verlaat de muur bovendien het liefst via de voegen. Zijn die zacht en open, dan droogt de muur goed uit. Is de voeg hard en dicht, dan zoekt het vocht de weg door de steen. Bij vorst bevriest het water in die steen, en dan springt de voorkant eraf.

Wat is het verschil tussen de mortels?

Mortel is de brij van bindmiddel, zand en water waarmee stenen worden gemetseld en gevoegd. Het bindmiddel bepaalt het karakter.

Kalkmortel

Kalkmortel is gemaakt met kalk als bindmiddel. Hij is zacht, buigt iets mee en laat vocht goed door. Vroeger was dit de standaard. Hij hardt langzaam uit en vraagt ervaring, zeker bij vorst of felle zon.

Cementmortel

Cementmortel is hard en dicht, en wordt snel sterk. Bij moderne, harde bakstenen past dat goed. Bij oude handvormstenen is hij vaak te hard, en daar ontstaat de schade die je juist wilt voorkomen.

Bastaardmortel

Dit is een mengsel van kalk en cement, een tussenvorm. Voor veel woningen van rond de oorlog kan dat een verstandige keuze zijn. Een goede metselaar stemt de verhouding af op de steen die er zit.

Hoe herken je wat er in je muur zit?

Kijk in elk geval naar de leeftijd van je huis. Woningen van voor de oorlog in Oost, Zuid en Lombok zijn vaak in kalkmortel opgetrokken, al kan er later met cement zijn gerepareerd. Ook nieuwere gevels hebben soms oude voegen en latere reparaties door elkaar.

Enkele tekens helpen je op weg:

• Een zachte, lichte voeg die je met een schroevendraaier iets kunt krassen, wijst op een zachte mortel.
• Een grijze, harde voeg die strak op de steen zit, is vaak cement.
• Stenen met afgesprongen voorkanten naast een harde voeg duiden op een te sterke voeg.
• Scheurtjes langs de voeg, terwijl de voeg zelf intact blijft, kunnen op hetzelfde wijzen.

Dat krassen doe je op een onopvallende plek en heel voorzichtig. Een metselaar kan het zekerder bepalen, en bij een bijzonder pand kan een monster van de mortel worden onderzocht.

Wat gebeurt er bij een verkeerde voeg?

Een harde voeg op zachte steen geeft schade die jaren later zichtbaar wordt. De randen van de stenen brokkelen af, soms blijft de voeg als een richeltje uit de muur steken. Daarachter blijft vocht hangen, en binnen kunnen vochtplekken ontstaan.

Het is geen ramp als er ergens een stukje cement zit, maar het wordt wel een probleem als een hele gevel zo is aangepakt. Oude cementvoegen weghalen kan bovendien lastig zijn, omdat de steen dan mee kan beschadigen. Dat vraagt om geduld en licht gereedschap, en is geen klus voor iemand die snel wil zijn.

Waar je op let bij het laten voegen

Vraag de metselaar die je kiest vooraf welke mortel hij gebruikt en waarom. Een vakman legt dat graag uit. Let op de volgende punten:

• Hij bekijkt eerst de steen en de bestaande voeg, en kiest pas dan een mortel.
• Hij hakt uit tot op een gezonde diepte, zonder de stenen te raken.
• Hij kijkt naar het seizoen, want kalkmortel verdraagt geen vorst of felle zon tijdens het uitharden.
• Hij kiest kleur en structuur die aansluiten op de bestaande voegen.

In de binnenstad en bij monumenten of beschermd stadsgezicht gelden vaak aanvullende eisen. Soms is een vergunning nodig, en vaak wordt kalkmortel verlangd. Vraag dat na bij je gemeente voordat de steiger staat.

Wat zo’n klus inhoudt, zie je op de pagina over voegwerk vernieuwen. Een goed gezette voeg kost meer tijd dan een snelle, en dat zie je terug in de offerte. Op de pagina met de kosten van een metselaar in Utrecht vind je welke posten meetellen. Meer achtergrond over steen en mortel staat in de metselkennis.

Veelgestelde vragen

Mag ik zelf een paar voegen bijwerken met kant-en-klare mortel?

Bij een oude muur liever niet. Veel kant-en-klare mortels zijn sterker dan de steen, en dan los je het ene probleem op door een ander te maken.

Is kalkmortel duurder?

Het werk duurt vaak langer en vraagt meer ervaring. Dat zie je terug in de prijs, al hangt het vooral af van de gevel en de bereikbaarheid.

Moet ik alle voegen tegelijk vervangen?

Niet altijd. Is alleen de regenkant aangetast, dan kan die eerst. Laat de metselaar beoordelen of plaatselijk herstel genoeg is.

Wil je weten welke mortel jouw muur nodig heeft? Stuur je aanvraag met een foto van de voegen, dan ontvang je reacties van maximaal drie metselaars uit de regio Utrecht. Gratis en vrijblijvend, steen voor steen bekeken.